اعتراضات آبان ۱۳۹۸ که در واکنش به
افزایش ناگهانی قیمت بنزین آغاز شد به یکی از خونینترین سرکوبها در تاریخ جمهوری
اسلامی ایران تبدیل گشت. فراتر از آمار بالای کشتهشدگان که نهادهای حقوق بشری بین
۳۰۴ نفر عفو بینالملل تا ۱۵۰۰ نفر رویترز به نقل از منابع داخلی برآورد کردهاند این رویداد با
اعمال غیرانسانی دیگری چون ناپدیدسازی قهری و شیوه برخورد با اجساد قربانیان ابعاد فاجعه بار خود را نمایان ساخت. یکی از
گزارشهای تکاندهندهای که پس از فروکش کردن موج اعتراضات در محافل خبری و حقوق
بشری مطرح شد خبرهایی مبنی بر کشف اجساد دست و پا بسته در
کیسههای مشکی در منابع آبی از جمله سد کرج سد امیرکبیر بود. این گزارشها هرچند
توسط مقامات استانی تکذیب شدند اما در بستر کلی سرکوبهای آبان ۹۸ و شیوه برخورد با مفقودشدگان به نمادی از پنهانکاری و نقض
فاحش حقوق بشر تبدیل گشتند. بُعد
حقوق بشری جنایت ناپدیدسازی و مسئولیت دولت ماجرای پیدا شدن اجساد دست و پا بسته
در سد کرج یا سدهای دیگر چون سد گاران در مریوان و سد وحدت سنندج که در گزارشهای
اولیه آبان ۹۸ به آن اشاره شد مستقیماً به مفهوم
جنایت علیه بشریت و ناپدیدسازی قهری ارتباط پیدا میکند. این اقدام که طی آن
نیروهای دولتی یا مأموران با پشتیبانی دولتی فردی را دستگیر کرده و از اعلام وضعیت
و محل نگهداری او خودداری میکنند یکی از هولناکترین نقضهای حقوق بشر است. پیدا
شدن اجساد با نشانههای آزار مانند دست و پا بسته بودن یا شکستگی حاکی از آن است
که این افراد نه تنها در خیابان کشته نشدهاند بلکه پس از بازداشت تحت شکنجه قرار
گرفته و سپس به شکل مخفیانه به قتل رسیده و با هدف پنهانسازی جرم در آب رها شدهاند.
پنهانکاری و فشار بر خانوادهها نهادهای حقوق بشری بارها گزارش دادهاند که
مقامات ایران نه تنها از تحویل اجساد یا ارائه آمار رسمی کشتهشدگان خودداری کردند
بلکه خانوادههای قربانیان را تحت فشار شدید قرار دادند تا دلیل مرگ عزیزانشان را
خودکشی تصادف یا بیماری اعلام کنند. این
رفتار نقض آشکار حق خانوادهها به حقیقت و عدالت است . نقض حق حیات و دادرسی
عادلانه قتلهای مخفیانه با هر انگیزهای که باشد نقض بنیادین حق حیات است.
رهاسازی اجساد در سد شواهد و مدارک قانونی را از بین میبرد و هرگونه امکان پیگیری
قضایی یا کالبدشکافی مستقل را سلب مینماید که خود نقض شدید حق بر دادرسی عادلانه
است. ارعاب و زخم در حافظه جمعی این شیوه
وحشیانه در برخورد با اجساد صرفاً یک جنایت فردی نیست بلکه یک تاکتیک سیاسی هدفمند
برای نهادینه کردن ترس و ارعاب در جامعه است . پیام ارعاب پرتاب اجساد دست و پا
بسته در آب پیامی واضح به مردم و فعالان سیاسی میفرستد اعتراض بهای سنگینی دارد و
هیچ تضمینی برای سلامت و حتی هویت شما پس از مرگ وجود ندارد. این امر به منظور
خاموش کردن صدای اعتراض و دامن زدن به ناامیدی عمومی انجام میپذیرد . آسیب به
اعتماد عمومی ناتوانی یا عدم تمایل دولت در پاسخگویی به مفقودشدگان و کشتهشدگان و
در مقابل تکذیبهای مکرر و فشار به خانوادهها شکاف عظیمی میان مردم و حاکمیت
ایجاد کرده است. این بحران اعتماد پایههای مشروعیت فرهنگی و سیاسی حکومت را بیش
از پیش سست میسازد. حافظه جمعی فاجعه آبان ۹۸ و داستانهایی چون اجساد سد کرج به عنوان یک زخم عمیق در حافظه
تاریخی ملت ایران ثبت شده است. این خاطرات تلخ محرک جنبشهای اعتراضی بعدی بوده و
نشاندهنده آن است که خشونت دولتی نه تنها خاموشکننده اعتراض نیست بلکه میتواند
آتش آن را در بلندمدت شعلهورتر سازد. فریادهای خفه
شده این جنایت
فراتر از یک کشتار فردی است این اهانت به کرامت انسانی و نقض پیمان ابدی میان خاک
و تن است. محیط زیست تنها با سم و پلاستیک آلوده نمیشود بلکه با بذر ترس و بیعدالتی
نیز مسموم میگردد. هر قطره آبی که امروز بر تشنگی میافزاید میتواند یادآور لختههای
خون بیگناهانی باشد که حق داشتند در آرامش به خاک سپرده شوند نه آنکه مانند زباله
در اعماق یک سد دست و پا بسته و مجهول الهویه رها شوند . این اجساد رها شده تنها
سنگینی فاجعه انسانی آبان ۹۸ را بر دوش
منابع طبیعی نگذاشتند بلکه بار شرمندگی وجدانهای خفته را نیز به همراه دارند.
حقوق بشر میگوید هر انسانی حتی در مرگ شایسته احترام است اما اینجا حق بر احترام
به جسد و حق خانواده بر سوگواری و شناخت محل دفن به وحشیانهترین شکل ممکن در آب
غرق شده است. ما نه تنها سوگوار جانهای از دست رفته که عزادار حیثیت از دست رفته نوع بشر در این
سرزمین هستیم. در واقع این خشک شدن و کاهش شدید سطح آب سد است که به طور اتفاقی
اجازه میدهد اجساد رها شده در عمق به سطح آمده یا در بستر سد نمایان شوند یعنی
خشکی عامل کشف است . نتیجه میگیریم کشف
اجساد دست و پا بسته معترضان در منابع آبی خواه این گزارشها با آمار دقیق رسمی
تأیید شده باشند یا نه به نمادی از سرکوب بیرحمانه و بیاعتنایی به کرامت انسانی
در اعتراضات آبان ۹۸ تبدیل شده است . از منظر حقوق بشری
جامعه بینالملل وظیفه دارد با تشکیل یک هیئت حقیقتیاب مستقل نسبت به بررسی مستند
این جنایات از جمله ناپدیدشدگان و شیوه کشف اجساد اقدام نماید. از منظر سیاسی این
رویدادها نشان میدهد که حکومت به جای اصلاحات سیاسی و اقتصادی به اوج خشونت دولتی
برای حفظ قدرت روی آورده است. عدالت برای قربانیان آبان ۹۸ از جمله کسانی که سرنوشتشان هنوز در هالهای از ابهام است نه تنها
مطالبه خانوادههای داغدار بلکه شرطی ضروری برای حرکت به سوی یک جامعه آزاد و
پاسخگو است .